مىبرند « 1 » . در اينجا علاوه بر روسها ، بازرگانان هندى هم وجود دارند ولى « آنها چيزى از طلا و نقره و احجاز كريمه و ادويه با خود نمىآورند . » جنكينسن بطرزى جالب مىافزايد كه « من تحقيق كردم و ديدم كه تمام تجارتى كه از طريق اقيانوس هند صورت مىگيرد و همه آن چيزهايى كه در اينجا ردوبدل مىشود ، كلا در اختيار پرتقاليها است . » جنكينسن نتوانست پارچه‌هاى خود را به تجار ايرانى بفروشد « چون آنها خودشان پارچه به اين منطقه مىآورند و چنانچه تحقيق كردم اين پارچه‌ها از حلب در سوريه و قسمتهايى از تركيه بدست آنها مىرسد . » در سفر برگشت خود نيز اين مطالب را تكرار مىكند و اينكه « تجارت عمده ايران با سوريه انجام مىشود و از آنجا به درياى مديترانه مىرود . » جاده‌ها ناامن بود و قطاع الطريق در كمين و مسكوكات طلا و مس كمتر در دسترس بود و آنچه هم بود بيشتر تقلبى و بىمقدار بود . روسها علاقمند بودند تجارت خودشان را در آسياى مركزى گسترش دهند و بالاخره هم منطقه را به تصرف و اشغال خود در آوردند . در سفر برگشت جنكينسن از آسياى مركزى « دو نفر سفير همراه او بودند ، يكى از طرف خان بخارا و ديگرى از سوى خان بلخ . . . » و بعدها « از سوى خان اورگنج و ساير سلطانها و برادران او بيش‌از چهار سفير به نزد امپراتور روسيه اعزام شدند . . . » تسلط روسها بر سيبرى در پارهء پسين سده دهم / شانزدهم نيز به لحاظ سياسى و اقتصادى اهميت داشت . اين منطقه پر از خز ، سمور و روباه بود كه پوست آنها در كنار طلا و نقره مهمترين رقم تجارى روسيه به ايران را تشكيل مىداد . شهر محورى جنوب روسيه براى تجارت شرق تا آسياى مركزى و تجارت جنوب تا ايران ، شهر هشتر خان در 75 ميلى ولگاى سفلى از طرف درياى خزر بود . اين شهر قرنهاى متوالى اهميت داشت و در قرون سوم و چهارم / نهم و دهم نقطه تلاقى جوامع وايكينگ شمالى و تجار عرب بود . در زمان مغولان هم اهميتى درخور يافت چون ابن بطوطه آن‌را « يكى از زيباترين شهرها با بازارهاى بزرگ » همانند « بازارها و لنگرگاه زيباى » آزف در كريمه توصيف كرده است . چنانچه اشاره شد تجارت هشتر خان در سده نهم / پانزدهم كاهش يافت ولى پس از اينكه روسها آن‌را در سال 1554 م . متصرف شدند و در دهه 1580 م . به ساختن استحكامات در آن مبادرت ورزيدند و سلطه آنها در سمت جنوب و شرق توسعه يافت بر اهميت اين شهر افزوده شد . معهذا در اوضاع آشفته « ايام وحشت » جانشينى روسها اوايل سده هفدهم لطمه زيادى خورد . جنكينسن تجارت اين شهر را در نخستين سفر خود بدينسان توصيف مىكند : « مهمترين

--> ( 1 ) - جنكينسن ، Early Voyages ، صص 72 ، 9 - 87 .